Có hai câu nói đối nghịch mà cả hai đều đúng: ăn chay rẻ hơn ăn mặn, và ăn chay đắt hơn ăn mặn. Chúng đúng với hai kiểu ăn chay khác nhau. Một bữa chay nấu từ đậu hũ, đậu hạt, rau củ và gạo thì rẻ hơn bữa mặn rõ rệt. Một bữa chay ghép từ chả chay đóng gói, sữa hạt nhập khẩu và phô mai thực vật thì đắt hơn nhiều. Khác biệt nằm gần như hoàn toàn ở tỷ lệ giữa hai nhóm, và đó là thứ bạn kiểm soát được.
Chia theo nhóm
Nhóm thứ nhất là tinh bột nền. Gạo, bún, bánh mì.
Nhóm này rẻ và chiếm phần nhỏ trong ngân sách. Thường dưới một phần năm.
Nhóm thứ hai là nguồn đạm. Đậu hũ, đậu hạt, đạm đậu nành.
Nhóm này nên chiếm khoảng một phần ba. Tỷ lệ hợp lý.
Nhóm thứ ba là rau củ. Nên chiếm khoảng một phần ba.
Nhóm thứ tư là gia vị và dầu. Chiếm phần nhỏ nhưng quan trọng.
Nhóm thứ năm là sản phẩm chế biến. Chả chay, sữa hộp, đồ đóng gói.
Nhóm này nên chiếm phần nhỏ nhất. Đây là điểm cốt lõi.
Nếu nhóm năm chiếm nhiều nhất thì bếp của bạn đang đắt. Chẩn đoán nhanh.
Ghi hoá đơn trong một tháng rồi chia theo nhóm. Biết tỷ lệ thật.
Con số thường làm người ta ngạc nhiên. Nhóm chế biến hay chiếm nhiều hơn tưởng.
Điều chỉnh dần về tỷ lệ mong muốn. Không đổi đột ngột.
Tỷ lệ giữa nguyên liệu thô và sản phẩm chế biến là chỉ số nói được nhiều nhất về ngân sách bếp chay. Nó giải thích cả chuyện đắt rẻ lẫn chuyện bữa ăn lành hay không.
Ghi hoá đơn một tháng rồi phân nhóm là việc mất khoảng một giờ. Kết quả thường chỉ thẳng vào một hai nhóm đang ăn hết ngân sách mà bạn không để ý.
Vì sao có người thấy ăn chay đắt
Vì họ thay thịt bằng sản phẩm giả thịt. Nguyên nhân số một.
Sản phẩm giả thịt đắt hơn thịt ở nhiều trường hợp. Thị trường nhỏ.
Vì họ mua sữa hạt đóng hộp hằng ngày. Khoản lớn.
Vì họ mua nhiều thực phẩm nhập khẩu. Đắt nhất.
Vì họ mua nhiều loại hạt. Nhóm đắt nhất theo khối lượng.
Vì họ mua rau ở siêu thị. Đắt hơn chợ rõ.
Vì họ bỏ nhiều rau do hỏng. Chi phí ẩn.
Vì họ ăn ngoài ở quán chay nhiều. Quán chay không rẻ.
Vì họ mua thực phẩm chức năng nhiều loại. Phần lớn không cần.
Không phải vì bản thân việc ăn chay đắt. Điểm quan trọng.
Đậu hũ, đậu và rau là những thứ rẻ nhất ở chợ Việt. Nền của bếp chay.
Ăn chay theo cách truyền thống Việt thì rất rẻ. Cơm, rau, đậu, tương.
Chi phí của việc ăn chay phụ thuộc gần như hoàn toàn vào việc bạn thay thịt bằng gì. Thay bằng đậu và nấm thì rẻ đi, thay bằng sản phẩm giả thịt thì đắt lên.
Bếp chay Việt truyền thống vốn là bếp của người ít tiền. Cơm với rau luộc chấm tương và đậu hũ kho là bữa rất rẻ, và nó cũng là bữa chay đúng nghĩa nhất.
Chỗ nên tiết kiệm
Sản phẩm giả mặn đóng gói. Chỗ tiết kiệm lớn nhất.
Thay bằng đậu hũ và nấm tự chế biến. Rẻ hơn nhiều lần.
Sữa hạt đóng hộp nếu uống nhiều. Tự làm rẻ hơn.
Nước dùng đóng hộp. Tự nấu.
Bột nêm cao cấp. Bột nấm tự xay.
Rau củ gọt sẵn và cắt sẵn. Tự làm mất vài phút.
Rau mua ở siêu thị. Chuyển sang chợ.
Đồ chay nhập khẩu. Có bản trong nước.
Gói nhỏ tiện lợi. Mua gói lớn rồi chia.
Thực phẩm chức năng không cần thiết. Giữ lại B12.
Phần bỏ đi do hỏng. Khoản ẩn lớn nhất.
Ăn ngoài quá thường xuyên. Nấu nhà rẻ hơn nhiều.
Chuyển từ sản phẩm chế biến sang nguyên liệu thô là thay đổi duy nhất tạo khác biệt lớn về ngân sách. Mọi mẹo tiết kiệm khác cộng lại cũng không bằng.
Giảm phần bỏ đi là chỗ tiết kiệm thứ hai và nó không đòi thay đổi gì về cách ăn. Chỉ cần sửa cách trữ và cách tính lượng mua.
Chỗ không nên tiết kiệm
Dầu ăn. Dầu kém làm hỏng mọi món.
Nước tương. Có mặt trong gần như mọi món.
Tiêu hạt. Rẻ mà tạo khác biệt lớn nhất.
Nấm đông cô khô. Lượng dùng rất nhỏ.
Đậu hũ tươi ngon. Nguyên liệu chính.
Rau thơm. Rẻ mà làm món khác hẳn.
Hộp đựng và hũ thủy tinh. Đầu tư một lần, giảm lãng phí lâu dài.
Dao tốt và cối tiêu. Dùng nhiều năm.
Vitamin B12 nếu ăn chay trường. Không nên bỏ.
Muối hạt không iốt cho việc lên men. Rẻ sẵn.
Thời gian chuẩn bị. Tiết kiệm ở đây thì trả bằng chất lượng.
Việc đi chợ đủ thường xuyên. Để rau tươi.
Nhóm gia vị nền là chỗ không nên tiết kiệm vì lượng dùng nhỏ mà ảnh hưởng tới mọi món. Chênh lệch giữa chai nước tương tốt và chai thường tính trên một bữa gần như không đáng kể.
Dụng cụ tốt cũng thuộc nhóm này. Một cối tiêu và mấy cái hũ thủy tinh dùng nhiều năm, và chúng thay đổi cách bếp vận hành hằng ngày.
Lập và theo ngân sách
Ghi chi tiêu bếp trong một tháng. Bước đầu.
Chia theo năm nhóm đã nói. Ra tỷ lệ.
So với tỷ lệ mong muốn. Thấy chỗ lệch.
Đặt mục tiêu cho tháng sau. Một hai chỗ thôi.
Đừng cắt nhiều chỗ cùng lúc. Không duy trì được.
Đo lại sau ba tháng. Xem đã đổi chưa.
Tính chi phí theo bữa chứ đừng theo tháng. Con số dễ hình dung hơn.
Chia tổng cho số bữa nấu ở nhà. Ra chi phí mỗi bữa.
So với chi phí một bữa ăn ngoài. Thường chênh rất nhiều.
Con số đó là động lực tốt nhất để nấu nhà. Cụ thể.
Ngân sách không phải để cắt giảm mà để biết tiền đi đâu. Cách nghĩ đúng.
Biết tiền đi đâu rồi thì tự điều chỉnh. Không cần kỷ luật.
Mục đích của việc ghi chi tiêu không phải là ăn ít đi mà là biết tiền đang đi vào nhóm nào. Phần lớn người ghi xong đều thấy một nhóm chiếm nhiều hơn hẳn so với họ nghĩ.
Sửa một nhóm đó hiệu quả hơn mọi cố gắng tiết kiệm chung chung. Và nó cũng không làm bữa ăn kém đi, vì nhóm chiếm nhiều thường là nhóm sản phẩm chế biến.
